Esas ismi Gadinko (Gayrikos) olan bu kadın, 1894’ lerde Ispartalılar tarafından özellikle Emre, Turan (Temel) ve İğneci (Kurtuluş) mahallelerinde “Koku Ana” diye anılırdı. Ispartalı Rum ve Acem Ermenileri ise Koku Ana’ya Fadinko ismiyle bilirlerdi.
Emre’de Gayrimüslim Rum Papaz oğulları sülalesinden Gabril ailesine Kıbrıs’tan gelin gelmişti. Henüz evlilikleri bir yılını doldurmadan, eşi rüzgârlı bir günde Aya Paniye Kilisesi çan kulesi çatısında tamirat yaparken düşerek hayatını kaybeder..
Koku Ana bir daha evlenmedi. Ünü giderek yayılan Koku Ana, kendisine tahsis edilen, İzmir’de ticaret yapan Ispartalı Acem Ermeni’si Ohannes’ in evinde kalmaya başladı.
Daha sonra, günümüzde Belediye Başkanı Şükrü Başdeğirmen’ in girişimiyle “MİSPARTA” veya “Isparta Koku Merkezi” adıyla halkın kullanımına açılan Aya Baniye, nam-ı diğer Koku Kilisesi’nin bahçesindeki koku-papaz evinde ikamet etti.
Bazen kaldığı evde bazen de: Kilise koku evinde hastalarını 1918’ye kadar kabul ederek kokuyla tedaviye devam eder.
Bazı günlerde gül kazanlarından yakıt için kurutmaya bırakılan gül tortularını Çay Boyu’ ndan toplar, yeniden kaynatır ve kokulu suları şişelerdi. Hastalarına verir, evlerinde yatmadan önce ne yapacaklarını anlatırdı. Isparta Temel (Turan) ve İğneci (Kurtuluş) mahallesi sakinleri ona “Mis Ana” derlerdi.
Cuma günleri Müslümanların kutsal gününde Müslüman gibi, Ortodoksların kutsal günlerinde ve Pazar günü Hristiyan gibi davranırdı. Bu davranışını saygıdeğer Ispartalılar eleştirmezler, hoşgörü ile karşılarlardı.
Sülübey (Kurtuluş) mahallesi girişinde, Emre mahallesi yönünde Çay Boyu kıyı evleri sahiplerinden olan Isparta Acemi (Ermeni) iş adamı kardeşler Agop ve Ohannes’ in evinde yaşamını sürdürürken de mahallesinde kokularla ruhi hastalıkların giderilebileceğini anlatırdı.
***
İzmir’de iş yeri açan bu kardeşlerin evine yerleşen Koku Ana, Emre ve Sidre, Karatepe sırtlarına gider. İkiz oğlaklı keçisini otlatır, bayırlarda çiçek kokularını içine çekerdi. Kıbrıslı olmanın hasretini bu çiçek otlarıyla gideriyordu.
Ağır kış günlerinde bayırlara gidemediğinde omzundaki torbasına doldurduğu çeşitli kokulu otları evinde kurutur, sınıflandırır, kaynatır ve şişelerdi. Koku Ana kimi günlerde düğün, nişan, cenaze gibi törenlerde hem Müslüman hem Gayrimüslim Rum ve Ermeni evlerine gider, şişelediği kokuları serpiştirerek sevgi kazanırdı.
Ruhsal sıkıntı yaşayanlar da Koku Ana’ya gelir, Aya Paniye Kilisesi bahçesindeki koku evinde yapılan koku bayramlarında şifa ararlardı. 1918’e kadar kapısı hiç kapanmazdı.
Koku Ana, Sidre bayırlarında topladığı geven otlarını keçilerine yedirir. Keçilerinin sağımda elde ettiği süt bolluğuyla komşularını hayrete düşürürdü. Geven otunun her derde deva olduğunu, hayvanlar için de önemli gıdalardan sayıldığını, memleketi Kıbrıs’ta öğrendiği bilgilerdi. Lif lif keçilerine yedirdiği Geven otunun sırrını komşuları çözememişlerdi.
Doğanın dilini bilen bu kadim kadın, şifayı yalnızca insana değil, hayvana da ulaştırırdı. Sarı Papaz, Katabet Ağa, Nikola Kadın ve Gübcü Hasanların evlerine gün aşırı sütleri dağıtır, diğer meyve, sebze, bakliyatla değiştirirdi. Şakacı, neşe oldu, Kıbrıs-Isparta ortak dil lehçeli konuşmasıyla çocukların bile sevgiyle baktıkları halkça sevinen bir Isparta sakiniydi.
Bazen ruhsal sıkıntı çekenlere bir namaz vakti kadar zamanda hoşlandıkları kokuları koklatarak huzur verdirerek tedavi ederdi. Hastaları, yumurta, bulgur, nohut, mercimek ya da Sav işi dokuma astar kese içinde kurutulmuş meyve gibi küçük hediyelerle teşekkür ederdi.
Bir gün Koku Ana’nın şansı açıldı: Isparta Metropoliti, Pisidia bölgesi ve Kıbrıs’ın Başpapazı Panagiya Çenelidis’ in eşi Delbin hanımın ve Müslüman cemaatten Semerciler ağası Külahçıoğlu Salih Ağa’nın kızı Seher hanımın ruhsal sıkıntılarını koku tedavisiyle gidermesi Koku Ana’yı halk gözünde sağlık kahramanı yapar.
Koku Ana hastalarını koku tedavisi uygularken iki hafta boyunca güneşin tepe arkasında kaybolma zamanı kadar koku koklatırdı. İki hafta sonunda hastaların ellerine birer koku şişesi verip gönderirdi. Gadinko Koku Ana’dan dönüşümlü gül ve zambak terapisi gören Metropolit’ in eşi, Semerciler ağasının kızı iki hafta sonunda ruhsal sıkıntısından kurtulmuştu. Koku Ana’nın kokuyla tedavi olmak için hastalar bölgelerden Koku Kilisesine akın akın gelmeye başlarlar. Araştırma: Bayram AYGÜN. 2026 Isparta
