"Osmanlı Dönemi Isparta İnas Rüştiyesi -Ortaokul-, eğitimin yaygınlaşmasının yanı sıra toplumsal çeşitliliğin de aynası olmuştur. Sınıf ortamında farklı etnik ve dini kökenlerden gelen öğrencilerin bir arada eğitim alması, dönemin modernleşme sancılarını çok kültürlü yapısını gözler önüne seriyor. Bu araştırmamda, yeniliğe karşı olanlar ile yenilikçilerin mücadelesini, dönemin ruhunu, eğitim hayatındaki bu zenginliği sizlerle paylaşmak istedim." B. Aygün Isparta, 2026
Dere-Yenice su değirmenleri ve zahire un ağası Başağalar’ dan (Başdeğirmen) Mustafa Ağa’nın öncülüğünde — bugünkü 2026 Isparta Belediye Başkanı Şükrü Başdeğirmen’ in büyük büyük dedesi — 1875 yılında Isparta’da önemli bir eğitim adımı atıldı: İnas Rüşdiyesi adıyla bir kız ortaokulu açıldı. Bundan on beş yıl önce ise şehirde erkek rüştiyesi kurulmuştu. Dönemin Belediye Reisinin istifasıyla göreve gelen Miski Zade Salih Ağa, mahallelinin de yardımıyla girişi mi destekledi. Okulun binası yapıldı, kızların eğitim yolculuğu başladı.
O dönemde kadın öğretmen bulunmadığından, okulun ilk günlerinde Malatyalı Ömer Efendi matematik öğretmeni olarak görevlendirildi. Ancak kısa süre sonra kendi okuluna dönmek zorunda kaldı. Bunun yerine seksen yaşındaki emekli hoca Yesari Zade Ali Efendi başöğretmen olarak tayin edildi. Yanında, Saray-ı Hümayun Hadım Ağalarından emekli Hacı İsmail Ağa kapıcı olarak tedrisata katıldı. Müslüman öğrenciler başörtülü, Rum ve Ermeni Osmanlı kız vatandaşları ise başları açık olarak aynı sınıfta eğitim görüyorlardı.
Günlük el becerileri gibi sanatsal öğretilerin öğretilmesi ve de kadınların erkek hocalar arasında bulunmasını mutaassıp çevreler istemediler. Taassup büyüyordu. Isparta’da bazı cemaat ve tarikat odakları ayaklanmış, sık sık cuma çıkışlarında Mutasarrıflığın (Valilik) önüne gelerek okulun kapatılmasını talep etmişlerdi. Kalabalık, karanlığa kadar bekleşiyor.
Vali Bey’in balkonundan okulun kapatılacağına dair bir haber verilmesini isteniyordu. Jandarmanın müdahalesi uygun görülmediğinden, Dere-Yenice mahallesinden bir grup atlı değirmen ve zahire depoları çalışanlarından oluşan silahsız topluluk, Zahire Un Ağası Mustafa Ağa’nın (2026 Isparta Belediye Başkanı Şükrü Başdeğirmen’ lerin büyük-büyük dedeleri) önderliğinde valilik önüne gelmeleriyle birlikte kalabalık dağıtıyordu. Mütemadiyen devam eden bu durum Isparta halkını rahatsız ediyor, ailelere kızlarını okula göndermemeleri yönünde baskılar uzun süre devam eder.
Kız ortaokulunun Isparta’da açılmasına karşı çıkan mutaassıp çevreleri destekleyen on bir cemaat ve tarikat ehlinden yalnızca üçü bu olayların içinde etkin rol oynuyordu. Diğer cemaat ve tarikat çevreleri ise “asrî gelişmelere karşı duramayız” diyerek bu baskılara katılmıyordu.
Okulda görev almak isteyen dışarıdan gelen öğretmenler, kaldıkları hanlarda-otel- baskıya uğruyor, ertesi gün şehri terk etmek zorunda kalıyorlardı. Bu hanların çoğu cemaatlerin gözetiminde, hatta ortaklığında işletiliyordu. El becerisi, sorumluluk taşıyan kızların ufuk açıcı eğitimleri, bazı çevreleri rahatsız etmişti.
Yıllar geçti. 1890’da Isparta Mutasarrıflığına-Vali- Babanzade Zihni Paşa atandı. Cesur ve sinirli mizacıyla tanınan Paşa, kapanan kız ortaokulunu yeniden açmaya karar verdi. Halkın alışık olduğu gibi valilik meydanında toplanan “hayırcı” grupların karşısına bu kez balkon yerine doğrudan çıktı. Koruma jandarmaların arkasından gelmemelerini emretti. Kalabalığa seslendi: “Siz önce kadın erkek kardeşliğini öğretin. Kitabımızda böyle bir ayrım yoktur. İşte karşınızdayım. Okulu açıyorum. Kuvvetinizle gelin. Cehaletle ve de sizinle savaşa hazırım.”
Bu sözlerle son noktayı koydu. Böylece Isparta İnas Rüştiyesi yeniden açıldı. Kızların eğitim yolculuğu kaldığı yerden devam etti. Yaklaşık elli yıl sonra, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün başlatacağı batılılaşma, çağdaş dünyaya ayak uydurma anlayışının temelleri; işte bu okulda atılan adımlarda gizliydi. İnas Rüşdiyesi, yalnızca bir eğitim kurumu değil; Cumhuriyet’in modernleşme yolculuğuna giden yolda bir öncü ışık oldu. Araştırma: Isparta Ahi Kasap Mevlevi Cemaati Kiler Defterleri notlarına göre — Bayram Aygün, 2026 Isparta
