Bentham tarafından tasarlanmış bir hapishane tasarımının adıdır panopticon. Bu tasarıma göre bütün mahkumlar cam bir mimarinin içerisindedirler. ve dışarıyı görememektedirler, ancak cam mimarinin dışındaki gardiyanlar bu insanların her davranışını gözlemleyebilmektedir. Bu tasarımda mahkumlar her zaman baskı altındadır ve asla takip edilip edilmediklerini bilemezler ve her an takip edilmektedirler.
"Gözetleme Toplumu" anlayışının bir sonucu olarak ortaya çıkan bir hapishane kontrol sisteminde bina tam bir daire şeklinde yapılır ve dairede eşit olarak bölünmüş her dilim bir hücredir. Tam ortada ise bir gardiyan kulübesi vardır. her bir dilimin sivri uçlu olmayan yani dairenin sınırlarına ait olan kısmında pencere bulunur. bu pencereden gelen ışık sayesinde tam merkezde bulunan gardiyan, bütün hücrelerde ne olup ne bittiğini görebilir. ama aynı ışığın dört bir taraftan merkeze yansıması nedeniyle, merkezdeki gardiyan kulübesi görünmez olur. yani bütün mahkumlar gardiyanca görülebilir ama gardiyan mahkumlarca görünemez. Sistem, "nezaret altında tutulan bir kişiyi her an ve her yönden görünür kılan, onun yaşamındaki en ufak bir olayı,değişimi, hareketi kaydeden ve kontrol eden disiplin mekanizması olarak özetlenebilir.
Peki günümüzün panoptikonu nasıl tasarlanmıştır. Toplum olarak bir dairenin içinde kalmış, devamlı bizleri gözleyen ve hayatımıza müdahele eden birileri varmı? Siyasi reaksiyon dinamikliği içinde nasıl analiz edilecek mi bu model? Merkezi iktidarın görülmeden görebilmeyi amaçladığı bir iktidar metoforu mu? internet, kredi kartları, e devlet projesi, vatandaşlık numarası (mernis projesi) ve benzeri uygulamalarla yaygınlaşan, tüm hayat pratiklerinin ve hareketlerimizin elekronik ortamlar yoluyla takibini ve bu bilgilerin bir veri tabanında birleştirilmesini sağlayan sistemler de bir elektronik panoptikon'un fiilileşmesini anlamına gelmekte midir. Focault'a göre disiplin toplumunun temeli acaba bu şekilde mi atılacak.
Jeremy bentham'ın , hukuk ve ceza mevzuatı isimli eserinde hürriyeti bağlayıcı cezayı savunarak , hükümlülerin uslanmalarına yönelik tedbirlerle meşgul olduğu ve panopticon ismini verdiği bir cezaevi modelinin modern toplumdaki yansımaları mümkün müdür? Bentham ın modelinde ki daire şeklinde inşa edilen bu cezaevlerinde, dairenin tam ortasında inşa edilen gözetleme kulesinden tüm hücrelerin kontrol altına alınıp, hükümlülerin ekonomik usullerle kontrol altında tutulabileceği bu sistemin günümüz yaşamına yansıması, kelimelerin başına e eklemesi getirilerek herşemizin gözetim altında tutulduğu disiplin toplumunun temeleri bu şekilde mi atılacak? En ufak hareketlerimizin bile uydular yoluyla izlendiği günümüzde modern panoptikonic hayatı yaşamıyor muyuz?
Bu konuyu düşünmeye değer bulmaktayım.29/11/2006
